2064 İçin Korkutan Nüfus Senaryosu

Dünya nüfusu uzun yıllardır durmadan büyüyen bir yapı gibi anlatılıyor. Ancak yeni yayımlanan matematiksel bir çalışma, bu büyümenin sonsuza kadar sürmeyeceğini ve bazı koşullar altında çok sert bir kırılmanın yaşanabileceğini öne sürüyor. Araştırmaya göre küresel çevre krizleri ağırlaşırsa insan nüfusu 2064 yılına kadar dramatik biçimde azalabilir. Çalışmanın en dikkat çekici yanı ise bu tahminin klasik nüfus modellerinden değil, aslında katı madde fiziğinde kullanılan bir matematik yaklaşımından çıkmış olması.

İtalya’daki Milano Üniversitesi’nden teorik fizik profesörü Alessio Zaccone ile hayatını kaybeden meslektaşı Kostya Trachenko tarafından geliştirilen model, son 12 bin yıllık insan nüfusu değişimini tek bir matematiksel denklem altında açıklamaya çalışıyor. Araştırmacılar, Neolitik Çağ’dan sanayi devrimine, modern kentleşmeden günümüz doğurganlık düşüşüne kadar birçok dönemin aynı temel dinamiklerle açıklanabileceğini savunuyor.

Çalışma, nüfus artışını yalnızca “sürekli yükselen grafik” şeklinde ele alan eski yaklaşımlardan ayrılıyor. Yeni modele göre insan toplulukları bazı dönemlerde yavaş büyüyor, bazı dönemlerde ise kontrolsüz hızlanma evresine giriyor. Bu geçişlerin arkasında ise doğrusal olmayan karmaşık matematiksel ilişkiler bulunuyor.

1960’lardaki Kıyamet Hesabı Yeniden Gündemde

Aslında dünya nüfusunun tehlikeli biçimde artacağı fikri yeni değil. 1960 yılında Heinz von Foerster ve çalışma arkadaşları, yaptıkları matematiksel hesaplamalar sonucunda insan nüfusunun 2026 civarında teorik olarak sonsuza yaklaşacağını ileri sürmüştü. Elbette böyle bir durum gerçekleşmedi. Çünkü doğum oranları birçok ülkede ciddi biçimde geriledi ve nüfus artış hızı yavaşladı.

Yeni çalışma ise bu eski tartışmayı farklı bir açıdan yeniden açıyor. Araştırmacılar, kontrolsüz büyüme dinamiklerinin tamamen ortadan kalkmadığını düşünüyor. Eğer iklim krizi, salgın hastalıklar, büyük savaşlar veya kaynak kıtlığı gibi ağır küresel sorunlar aynı anda derinleşirse mevcut denge hızla bozulabilir.

Makaledeki en sert senaryo özellikle dikkat çekiyor. Araştırmacılar, Dünya’nın sürdürülebilir taşıma kapasitesinin ani biçimde yaklaşık 2 milyar insana düşmesi halinde nüfusun çok kısa süre içinde yarı yarıya azalabileceğini hesapladı. Buna göre insanlık yaklaşık 2064 civarında büyük bir nüfus daralmasıyla karşı karşıya kalabilir.

Bilim insanları bunun kesin bir kehanet olmadığının altını özellikle çiziyor. Ortaya koyulan tablo, yalnızca matematiksel bir senaryoyu temsil ediyor. Yani “olacak” denmiyor; “şu koşullar oluşursa böyle bir sonuç ortaya çıkabilir” görüşü savunuluyor.

Fizikten Gelen Denklem İnsanlığı Açıklayabilir mi?

Çalışmanın en ilginç taraflarından biri de kullanılan matematik altyapısı. Araştırmacılar, başlangıçta bu modeli insan nüfusu için değil, düzensiz katı maddeleri incelemek amacıyla geliştirmişti. Cam ve amorf yapılar gibi maddelerde atomların zaman içindeki davranışlarını açıklayan matematiksel yapıların, insan toplumlarının büyüme düzenine de benzediği fark edildi.

Bu yaklaşım bazı uzmanlar için sıra dışı görünse de son yıllarda farklı disiplinlerin birbirine yaklaşması oldukça yaygın hale geldi. Özellikle Fizik, ekonomi, biyoloji ve sosyoloji arasında matematik tabanlı ortak modeller kuruluyor. Çünkü büyük ölçekli sistemlerde benzer davranış kalıpları ortaya çıkabiliyor.

Araştırmada kullanılan modelin bir başka önemli tarafı ise geçmiş verilerle uyum göstermesi. Bilim insanları, denklemi farklı tarihsel dönemlere uyguladıklarında hızlı sanayi büyümesi gibi sert nüfus sıçramalarını da, 1970 sonrası yavaşlayan nüfus artışını da benzer doğrulukla açıklayabildiklerini söylüyor.

Bu noktada mesele yalnızca nüfus sayısından ibaret değil. Dünya üzerindeki kaynakların dağılımı, enerji tüketimi, tarım kapasitesi ve iklim dengesi de doğrudan bu hesaplamaların içine giriyor. Çünkü modern toplumlar yüksek nüfusu sürdürebilmek için çok yoğun kaynak tüketimine ihtiyaç duyuyor.

Özellikle su krizi, verimli tarım alanlarının azalması ve aşırı hava olayları gelecekte nüfus hareketlerini ciddi biçimde etkileyebilir. Bugün bile milyonlarca insan iklim kaynaklı göç riski altında bulunuyor. Eğer ekonomik eşitsizlikler derinleşirse bu baskının daha sert hissedileceği düşünülüyor.

Asıl Mesaj Kıyamet Değil Kırılganlık

Araştırmacılar çalışmalarının felaket tellallığı olarak yorumlanmasını istemiyor. Onlara göre asıl önemli nokta, insan uygarlığının sanıldığı kadar dayanıklı olmayabileceğini göstermek. Yüzyıllar boyunca istikrarlı görünen büyüme eğrileri, bazı kritik eşikler aşıldığında hızla yön değiştirebilir.

Bugün dünya nüfusu yaklaşık 8 milyarı aşmış durumda. Ancak birçok gelişmiş ülkede doğum oranları tarihi dip seviyelerde seyrediyor. Bazı devletler nüfus yaşlanması nedeniyle ekonomik sorunlarla mücadele ediyor. Diğer yandan Afrika ve Güney Asya gibi bölgelerde hızlı büyüme sürüyor. Bu dengesizlik bile tek başına küresel sistem üzerinde ciddi baskı yaratıyor.

Yeni matematik modeli, geleceğin tek bir çizgi halinde ilerlemeyeceğini anlatmaya çalışıyor. İnsanlık dengeli bir nüfus yapısına ulaşabilir, büyüme yeniden hızlanabilir ya da sert bir düşüş başlayabilir. Hangi senaryonun ağır basacağı ise yalnızca doğaya değil, siyasi kararlar ve ekonomik tercihlere de bağlı olacak.

Kaynak: phys.org New mathematical model predicts global population crash by 2064

Gökhan Yalta'nın Yorumu: Bu tarz çalışmalar ilk bakışta bilim kurgu senaryosu gibi görünüyor ama aslında modern dünyanın ne kadar hassas dengeler üzerinde durduğunu hatırlatıyor. İnsanlık uzun süre boyunca nüfus artışını başarı göstergesi kabul etti. Daha fazla üretim, daha büyük şehirler, daha yüksek tüketim ekonomik büyümenin doğal sonucu sayıldı. Fakat artık tablo değişiyor. Kaynakların sınırsız olmadığı çok net biçimde ortaya çıkmış durumda. Özellikle iklim baskısı bu tartışmayı başka bir noktaya taşıdı. Bugün dünya nüfusunun azalması ihtimali konuşulurken mesele sadece insan sayısı değil; yaşam düzeninin sürdürülebilir olup olmadığı. Ayrıca bu haberin psikolojik tarafı da önemli. İnsanlar yıllardır “dünya aşırı kalabalıklaşıyor” fikrine alıştı. Şimdi ise bazı ülkeler nüfus düşüşü nedeniyle alarm veriyor. Bu çelişki bile başlı başına çağımızın karmaşasını anlatıyor. Bana göre burada asıl dikkat edilmesi gereken şey, insanlığın teknolojiyle her sorunu çözebileceği inancının yavaş yavaş sorgulanması. Çünkü matematik modelleri bazen siyasetin ya da ekonominin görmek istemediği gerçekleri daha çıplak biçimde ortaya koyabiliyor.