Görünmez Dev: Güneş Sisteminin En Büyük Yanardağı Olympus Mons

Hızlı Erişim / İçindekiler

• Kızıl Gezegenin Heybetli Zirvesi ve Keşif Tarihi
• Dünyada Olmayan İki Güç: Devasa Boyutların Sırrı
• Yamaçlarında Kaybolmak: Neden Tırmandığınızı Anlayamazsınız?
• Zirvedeki Dev Çöküntü ve Gizemli Uçurumlar

Mars'ın batı yarım küresinde, Tharsis adı verilen devasa bir volkanik platonun kalbinde, insan hayal gücünün sınırlarını zorlayan bir yapı yükseliyor. Olympus Mons, bilinen güneş sisteminin en büyük yanardağı unvanını elinde tutuyor. Öyle bir kütleden bahsediyoruz ki, tabanı Amerika Birleşik Devletleri'nin Arizona eyaletini tamamen kaplayacak ya da İtalya'nın yüz ölçümünü içine alacak kadar geniş bir alana yayılmış durumda. Zirvesi, çevreleyen düzlüklerin tam 22 kilometre üzerine çıkıyor. Bu değer, yeryüzünün en yüksek noktası olan Everest Dağı'nın neredeyse üç katına denk geliyor. Dehası boyutlarında saklı olan bu dağ, o kadar tatlı bir eğime sahip ki, yamaçlarında yürüyen bir astronot bir dağa tırmandığının farkına bile varamaz.

Kızıl Gezegenin Heybetli Zirvesi ve Keşif Tarihi

Bu görkemli yapı, aslında insanlığın radarından tamamen kaçmadı. Dünya üzerindeki teleskopların henüz çok ilkel olduğu 19. yüzyılda bile kendisini belli etti. İtalyan astronom Giovanni Schiaparelli, 1879 yılında Mars'ın yüzey haritasını çıkarırken Tharsis bölgesinde sürekli parıldayan bir leke fark etti. Buraya "Olimpos Karları" anlamına gelen Nix Olympica adını verdi. Schiaparelli, bu bölgenin güneş ışığını diğer alanlardan farklı bir açıyla yansıtan çok yüksek bir yeryüzü şekli olduğundan haklı olarak şüphelenmişti. Ancak bu parlak gizemin gerçek doğası, insanlık takvimi 1971 yılını gösterene dek çözülemedi. NASA'nın Mariner 9 uzay aracı Mars yörüngesine girdiğinde tüm gezegeni kaplayan devasa bir toz fırtınası yaşanıyordu. Fırtına yavaşça dindiğinde, kameralara ilk yansıyan şey, atmosferin temizlenen üst katmanlarında adeta bir ada gibi yükselen bu devasa dağın zirvesi oldu. Keşif, gezegen bilimcilerin bir yapının jeolojik olarak ne kadar büyüyebileceğine dair tüm teorilerini kökten değiştirdi.

Dünyada Olmayan İki Güç: Devasa Boyutların Sırrı

Dünya üzerinde 22 kilometre yüksekliğinde bir yanardağın oluşması fiziksel olarak imkansızdır. Olympus Mons'u bu akılalmaz boyutlara ulaştıran ve Dünya'daki en büyük yanardağ olan Mauna Loa'nın tam 100 katı bir hacme ulaştıran iki temel Mars karakteristiği bulunuyor. Bunlardan ilki, Kızıl Gezegende levha tektoniğinin olmamasıdır. Dünyamızda yer kabuğu hareketlidir; örneğin Pasifik Levhası, Hawaii'deki magma kaynağının üzerinden sürekli kayar. Bu yüzden tek bir devasa dağ yerine, hareket esnasında yan yana dizilmiş küçük volkanik adalar zinciri oluşur. Mars'ta ise kabuk sabittir ve hareket etmez. Yüzeyin altındaki sıcak nokta (hotspot) milyarlarca yıl boyunca aynı koordinatta sabit kalmıştır. Buradan fışkıran her damla lav, tam 3,5 milyar yıl boyunca üst üste birikerek bu dev kütleyi inşa etmiştir.

İkinci hayati faktör ise yer çekimidir. Mars, Dünya'nın yer çekiminin sadece yüzde 38'ine sahiptir. Bizim gezegenimizde bir dağ aşırı büyüdüğünde, kendi devasa ağırlığı altında ezilir ve tabandaki kayaçlar yüksek basınç nedeniyle dışarı doğru akarak yapının çökmesine neden olur. Dünya'daki dağların boy limitini kayaç sertliği ile yer çekimi arasındaki bu denge belirler. Mars'ta ise yer çekimi yarıdan bile az olduğu için, bir dağ çökme sınırına ulaşmadan önce Dünya'dakinin üç katı kadar yükselebilir. Kısacası, Mars'ın zayıf çekimi bu devasa kütleyi rahatça taşır.

Yamaçlarında Kaybolmak: Neden Tırmandığınızı Anlayamazsınız?

Olympus Mons bir "kalkan yanardağ" formundadır. Bu tür yapılar, akışkanlığı yüksek olan lavların merkezden dışarıya doğru çok geniş alanlara yayılmasıyla meydana gelir. Dağın genişliği, yüksekliğinin tam 20 katıdır. Tabanından zirvesine doğru yapılacak standart bir yolculuk, yatayda 300 kilometre yürürken dikeyde sadece 22 kilometre yükselmek anlamına gelir. Bu da ortalama 5 derecelik son derece hafif bir eğim demektir. Everest Dağı'nın ortalama eğiminin 35 derece olduğunu düşünürsek aradaki fark daha net anlaşılır. Saatte 4 kilometre hızla yürüyen bir astronot, hiçbir dağcılık ekipmanına ihtiyaç duymadan, sadece üç gün boyunca hafif bir yokuş yukarı yürüyüşle zirveye ulaşabilir.

Bu kalkan yapısı, optik bir yanılsamayı da beraberinde getirir. Mars, Dünya'dan daha küçük olduğu için yüzey eğimi çok daha hızlı bükülür ve ufuk çizgisi gözlemciye daha yakındır. Normal boyuttaki bir insan için Mars'ta ufuk çizgisi 3.4 kilometre mesafededir. Zirvede duran bir astronot için dağın etekleri her yönde 300 kilometre uzakta kalır. Yani etekler, ufuk çizgisinin çok ötesinde kaybolur. Zirvedeki kişi aşağı baktığında bir dağ değil, sonsuzluğa uzanan düz bir plato gördüğünü zanneder. Dağ, insan gözünün tek seferde algılayamayacağı kadar büyüktür. Aşağıdan yukarı tırmanan biri için de durum aynıdır; önü de arkası da her zaman düz bir ova gibi görünür. Bu devasa mühendisliğin formu ancak uzay yörüngesinden bakıldığında netleşir.

Zirvedeki Dev Çöküntü ve Gizemli Uçurumlar

Devasa yapının tepesi sivri bir zirveden ibaret değildir; burası iç içe geçmiş altı farklı krater kompleksinden (kaldera) oluşur. Geçmişteki büyük patlamalarda boşalan magma odalarının kendi içine çökmesiyle oluşan bu devasa çöküntü alanı, 80 kilometreye 60 kilometre boyutlarındadır. Bu alanın içine koca bir metropol rahatlıkla sığabilir. Kalderanın iç duvarları birkaç kilometre boyunca dikine aşağı iner ve burası dağın dik yamaçlara sahip tek bölgesidir. Yanardağın tabanını çevreleyen sınır ise bir başka jeolojik gizem barındırır. Dağın etekleri çevre ovalara yavaşça karışmak yerine, yüksekliği 6 ile 10 kilometre arasında değişen dik uçurumlardan oluşan devasa bir duvarla kesilir. Bu devasa surların, eski Mars okyanuslarının dalgaları nedeniyle mi yoksa kıtasal büyüklükteki heyelanlar yüzünden mi oluştuğu hala tam olarak bilinmiyor.

Olympus Mons'un son kez yaklaşık 25 milyon yıl önce lav püskürttüğü tahmin ediliyor. Bu süre, jeolojik zaman dilimleri düşünüldüğünde yanardağın tamamen sönmediğini, sadece uzun bir uykuya daldığını gösteriyor. Gezegendeki çoğu volkanik faaliyet milyarlarca yıl önce durmuş olsa da Tharsis bölgesi canlılığını korumayı başardı. Güneş sisteminin bu en büyük yapısı, Dünya üzerinde henüz karmaşık canlı yaşamı bile yokken her bir patlamayla kendini santim santim inşa ediyordu. Gelecekteki Mars görevleri, bu sessiz devin tekrar uyanıp uyanmayacağını elbet çözecek.

Kaynak: Space Daily The largest known volcano...

BilimBox Yorumu: Olympus Mons sadece kozmik bir rekor değil, aynı zamanda Dünya merkezli bakış açımızın evreni anlamakta ne kadar yetersiz kalabileceğinin de en büyük kanıtıdır. Bizler dağları keskin zirveler, dik yamaçlar ve zorlu tırmanış yolları olarak kodladık. Ancak evren, algımızın ötesinde bir büyüklükle karşımıza çıkıp, Everest'in üç katı yüksekliğindeki bir yapıyı adeta dümdüz bir yürüyüş yoluna dönüştürebiliyor. Gezegenimizin hareketli kabuğu ve güçlü yer çekimi bizi korurken, bir yandan da yeryüzü şekillerinin devasa boyutlara ulaşmasını engelliyor. Mars ise statik kabuğu ve zayıf yer çekimiyle adeta serbest kalan bir sanatçı gibi milyarlarca yıl boyunca aynı tuvale fırça darbesi vurmuş. İnsanlık bir gün o yamaçlarda yürüdüğünde, bastığı düzlüğün aslında uzaydan görülebilen devasa bir yanardağ olduğunu bilmenin yarattığı felsefi tezat, muhtemelen keşif tarihinin en unutulmaz deneyimlerinden biri olacaktır.