DEHB Araştırmalarını Sarsan Gerçek

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yani DEHB hakkında yıllardır kabul edilen en önemli görüşlerden biri, bu çocukların beyinlerinin daha geç olgunlaştığı fikriydi. Özellikle 2007 yılında yayımlanan ve nörobilim alanında büyük yankı uyandıran bir araştırma, DEHB’li çocukların beyin gelişiminin yaşıtlarına göre daha yavaş ilerlediğini öne sürmüştü. Bu çalışma yıllarca ders kitaplarında yer aldı, yeni araştırmalara yön verdi ve DEHB’nin biyolojik altyapısını açıklayan temel kanıtlardan biri olarak gösterildi. Ancak yeni yayımlanan kapsamlı bir araştırma, bu kabulün aslında veri analizindeki yanıltıcı bir sonuç olabileceğini ortaya koydu.

Yeni çalışmaya göre geçmişte “DEHB’ye özgü beyin gelişim farkı” olarak yorumlanan durum, gerçekte kız ve erkek çocuklarının beyin gelişim hızları arasındaki doğal farklılıklardan kaynaklanıyor olabilir. Yani yıllarca hastalığın temel biyolojik işaretlerinden biri sanılan bulgu, büyük ölçüde istatistiksel bir yanılgıdan ibaret olabilir.

Yıllarca Doğru Kabul Edilen Çalışma

2007 yılında ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü tarafından yürütülen araştırma, o dönem için oldukça etkileyiciydi. Araştırmacılar, DEHB tanısı bulunan 223 çocuk ile benzer sayıdaki sağlıklı çocuğun MRI görüntülerini karşılaştırdı. Çalışma sırasında beynin dış tabakası olan korteksin gelişimi incelendi. Normal şartlarda çocukluk boyunca korteks kalınlığı belirli bir dönemde artıyor, daha sonra incelme sürecine giriyordu.

Araştırma ekibi, DEHB’li çocuklarda bu incelme sürecinin belirgin şekilde geciktiğini ileri sürdü. Bu durum, çocukların davranışlarıyla da uyumlu görünüyordu. Çünkü DEHB’li çocukların bazılarının yaşlarına göre daha dürtüsel veya daha “küçük yaştaymış gibi” davranabildiği uzun süredir biliniyordu.

O dönem araştırma büyük heyecan yarattı. Çünkü ilk kez DEHB belirtilerinin yalnızca davranışsal değil, doğrudan beyin gelişimiyle ilişkili olduğu düşünülüyordu. Hatta hareket kontrolüyle ilgili bazı beyin bölgelerinde daha erken gelişim görüldüğü ve bunun hiperaktiviteyi açıklayabileceği bile öne sürüldü.

Aradan geçen yaklaşık 20 yıl boyunca bu çalışma, nörobilim alanındaki en önemli referanslardan biri haline geldi. Ancak yeni nesil veri analizleri ve çok daha büyük araştırma grupları, eski sonuçların yeniden sorgulanmasına neden oldu.

Daha Büyük Veri Seti Her Şeyi Değiştirdi

Vermont Üniversitesi’nden klinik nörobilim uzmanı Matthew Albaugh ve ekibi, eski araştırmayı yeniden test etmek için çok daha büyük bir veri havuzu kullandı. ABD’de yürütülen ve 11 binden fazla çocuğu yıllar boyunca takip eden ABCD araştırmasının verileri incelendi. Bu çalışma, şimdiye kadar çocuk beyninin gelişimini uzun vadeli takip eden en büyük projelerden biri kabul ediliyor.

Araştırmanın ilk aşamasında ekip, eski çalışmayla benzer sonuçlara ulaştı. Dikkat sorunları yaşayan çocuklarda korteks gelişimi ile ilişkili bazı farklılıklar görülüyordu. Ancak araştırmacılar burada durmadı. Çünkü yeni veri seti, çocukların yaşamındaki başka değişkenleri de hesaba katabilecek kadar genişti.

İşte kırılma noktası da burada yaşandı. Araştırmacılar kız ve erkek çocuklarının beyin gelişim hızlarının doğal olarak farklı ilerlediğini hesaba kattığında, DEHB ile korteks incelmesi arasındaki ilişki ortadan kayboldu. Başka bir ifadeyle, önceki araştırmalarda görülen farkın önemli bölümü aslında cinsiyet kaynaklı gelişim farklılıklarından oluşuyordu.

Daha da dikkat çekici olan ise şu oldu: Araştırmacılar yalnızca erkek çocukları kendi içinde, kız çocukları da kendi içinde analiz ettiğinde dikkat sorunları ile korteks kalınlığı arasında anlamlı bir ilişki bulunamadı.

Nörobilimdeki Güven Krizi Büyüyor

Bu yeni sonuçlar yalnızca DEHB araştırmalarını değil, genel olarak nörobilim alanındaki güven tartışmalarını da yeniden gündeme taşıdı. Son yıllarda daha büyük veri tabanları ve gelişmiş görüntüleme yöntemleri sayesinde, geçmişte çok önemli kabul edilen bazı çalışmaların tekrar edilemediği ortaya çıkıyor.

Uzmanlara göre eski araştırmaların önemli bölümü küçük örneklem gruplarıyla yapıldı. Bu da bazı sonuçların tesadüfen ortaya çıkmasına neden olmuş olabilir. Özellikle erkek ve kız çocuklarının biyolojik gelişim farklılıklarının uzun yıllar boyunca yeterince dikkate alınmaması, bugün birçok eski çalışmanın yeniden değerlendirilmesine yol açıyor.

Yeni araştırma, DEHB’nin biyolojik temeli olmadığı anlamına gelmiyor. Uzmanlar, genetik etkilerin hâlâ çok güçlü olduğunu vurguluyor. Ancak şu an için DEHB’ye özgü güvenilir bir biyolojik imzanın henüz bulunamadığı düşünülüyor.

Case Western Reserve Üniversitesi’nden çocuk nöroloğu Max Wiznitzer’e göre araştırmanın en önemli tarafı doğru soruları sorması oldu. Çünkü klinik dünyada asıl önemli olan şey, hastanın davranışsal iyileşmesi. Bir çocuğun tedavi sonrası dikkat süresi artıyorsa veya günlük yaşamı düzeliyorsa, beynindeki korteks kalınlığının tek başına çok büyük anlam taşımadığı belirtiliyor.

Bugün gelinen noktada araştırma dünyası daha dikkatli ilerlemek zorunda olduğunu kabul ediyor. Özellikle Sağlık alanındaki nörolojik çalışmaların yalnızca küçük veri gruplarıyla değil, geniş ve uzun süreli analizlerle doğrulanması gerektiği daha net görülüyor. Çünkü bazen yıllarca doğru kabul edilen bir teori, daha güçlü veriler karşısında tamamen değişebiliyor.

Kaynak: livescience.com - Landmark finding that showed brains of kids with ADHD mature later was actually a mirage in the data, new research finds

Gökhan Yalta'nın Yorumu: Bu haberin en dikkat çekici tarafı, yalnızca DEHB araştırmalarını değil, modern bilimin çalışma biçimini de sorgulatması. Çünkü toplum olarak bilimsel makaleleri çoğu zaman kesin gerçekler gibi görüyoruz. Oysa bilim dediğimiz şey sürekli kendini düzelten, yanlışlarını ayıklayan ve yeni verilerle yön değiştiren bir sistem. Burada da tam olarak bunu görüyoruz. Yaklaşık 20 yıl boyunca kabul edilen bir görüş, daha büyük ve kapsamlı veriler geldiğinde ciddi şekilde sarsılıyor. Bence bu durum korkutucu değil, tam tersine güven verici. Çünkü bilim hata yaptığında bunu gizlemek yerine yeniden kontrol ediyor. Özellikle beyin araştırmaları gibi karmaşık alanlarda erken sonuçlara fazla anlam yüklemenin ne kadar riskli olduğu ortaya çıkıyor. Ayrıca bu çalışma, çocuk gelişiminde kız ve erkek biyolojisinin farklı ilerlediğini daha dikkatli değerlendirmemiz gerektiğini de gösteriyor. Uzun yıllar boyunca erkek çocukları merkeze alan analizlerin bazı sonuçları çarpıtmış olması oldukça önemli bir ayrıntı. Gelecekte psikiyatri ve nörobilim alanında kişiye özel tanı sistemlerinin gelişmesiyle birlikte, sadece davranışlara değil genetik yapı, biyolojik farklılıklar ve çevresel etkilerin tamamına birlikte bakılacağını düşünüyorum. Bu araştırma belki eski bir teoriyi yıktı ama aslında çok daha doğru soruların sorulmasının önünü açtı.