Buz Hokeyini Kim İcat Etti? Antik Çağlardan Kanada Buzullarına Uzanan Görkemli Geçmiş

Hızlı Erişim / İçindekiler

• Orta Çağ ve Antik Dönemdeki İlk Ayak İzleri
• Avrupa'dan Göç Eden Sopalı Oyunlar: Shinty ve Bandy
• Montreal 1875: İlk Resmi Maç ve Top yerine Ahşap Blok
• Kanada Etkisi ve Modern Kuralların Tüm Dünyaya Yayılması
• Kraliyet Mirasından NHL Dünyasına Uzanan Ligler

Kış aylarının en heyecanlı, en sert ve en hızlı sporlarından biri olan buz hokeyi, günümüzde milyonlarca insanı ekran başına kilitleyen devasa bir sektördür. Buzun üzerinde kuğu gibi kayan ama aynı zamanda bir gladyatör gibi savaşan sporcuların bu mücadelesi, tek bir kişinin zihninden çıkmış anlık bir icat değildir. Çoğu geleneksel spor gibi buz hokeyinin de kökenleri sisler arkasında kalmış, farklı kültürlerin ortak katkılarıyla yoğrulmuştur. Bugün bu oyunun gerçek sahibinin kim olduğu sorusu hala hararetli tartışmalara yol açıyor olsa da, modern oyunun şekillendiği ve kurallara bağlandığı yer olarak Kanada tüm dünyada kabul görür.

Orta Çağ ve Antik Dönemdeki İlk Ayak İzleri

Buz hokeyinin kökenlerini aramak için çok eskilere, hatta insanlığın ilk spor yapma eğilimlerine kadar gitmek gerekir. Tarihsel veriler, ucu eğri sopalarla bir topa vurarak belirli bir hedefe ulaştırma mantığına dayanan oyunların Antik Yunan, Antik Mısır ve Orta Çağ Avrupa’sında yaygın olarak oynandığını gösteriyor. İrlandalıların binlerce yıllık geçmişe sahip olan ve sertliğiyle bilinen geleneksel oyunu "hurling", buz hokeyinin evrimleştiği ana damarlardan biri olarak kabul edilir. İnsanlar, çim sahalarda ya da sert topraklarda oynadıkları bu keyifli ve rekabetçi oyunları, kış kapıya dayanıp sular donduğunda buz üzerine taşımayı akıl etti.

Toronto'daki Ünlüler Kaldırımı Hokey Müzesi (Hockey Hall of Fame) küratörü Phil Pritchard, bu konudaki en somut kanıtlardan birinin 1500'lü yıllara ait eski tablolarda saklı olduğunu belirtiyor. O dönemden kalan bazı Hollanda ve Avrupa kökenli tablolarda, donmuş nehir ve göllerin üzerinde ellerinde eğri sopalarla bir nesneyi kovalayan insanlar açıkça seçilebiliyor. Bu da bize, insanların buz üzerinde takım halinde bir amaca yönelik olarak hareket etme kültürünün en az 500 yıllık bir geçmişi olduğunu gösteren harika birer tarihi gelişmeler belgesi sunuyor.

Avrupa'dan Göç Eden Sopalı Oyunlar: Shinty ve Bandy

Modern buz hokeyine yapısal olarak en çok benzeyen ve onun doğrudan atası sayılabilecek ilk oyun 1600'lerin başında İskoçya'da popüler olan "shinty" (veya yerel adıyla camanachd) oyunudur. Sopalar ve küçük bir topla çim üzerinde oynanan bu oyun, kış aylarında İskoçya'nın soğuk iklimi nedeniyle donan göletlerin üzerine taşındı. Benzer şekilde, 1700'lerin ortalarında İngiltere'nin doğu ovalarında "bandy" adı verilen başka bir oyun ortaya çıktı. Kışın sular altında kalan ve ardından donan çayırlarda, nehirlerde demir patenlerini ayaklarına geçiren İngilizler, bu oyunu büyük bir tutkuyla oynadı.

İngiliz askerleri 1850'li yıllarda Kanada'ya konuşlandırıldığında, yanlarında bu kış eğlencelerini de götürdü. Kanada'nın dondurucu ve uzun kış mevsimi, bu tarz oyunların gelişmesi için biçilmiş kaftandı. Askerler donmuş göllerde bandy ve shinty oynarken, Kanada'nın yerli halkları (Kızılderililer) da kendi kültürlerinde var olan benzer sopalı oyunlarla bu sürece dahil oldu. Avrupa'dan gelen göçmen kültürü ile Amerika kıtasının yerli gelenekleri donmuş nehir yataklarında birleşerek yeni bir sporun doğumunu hızlandırdı.

Bu süreçte oyunun adı da yavaş yavaş şekillenmeye başladı. "Hokey" kelimesine yazılı olarak ilk kez 1773 yılında İngiltere'de yayınlanan "Juvenile Sports and Pastimes" (Gençlik Sporları ve Eğlenceleri) adlı bir kitapta rastlanır. Ancak kelimenin kökeninin bu kitaptan çok daha eskilere dayandığı tahmin ediliyor. Aynı dönemde oyunun çim üzerinde oynanan versiyonu olan çim hokeyi de İngiltere genelinde kendi kurallarını oluşturuyordu.

1840'lı yıllara gelindiğinde İngiliz gazeteleri artık buz üzerinde oynanan hokey maçlarından düzenli olarak bahsetmeye başladı. Hatta 1842 tarihli bir İskoç gazetesinde, bir kanal üzerinde patenlerle hokey oynayan 20 kişilik bir gruptan bir gencin, buzun aniden kırılması sonucu suya düşerek hayatını kaybettiği trajik bir haber yer alıyordu. Bu acı olay, oyunun o yıllarda ne kadar kitlesel ve heyecanlı bir şekilde, her türlü riske rağmen oynandığını gösteriyor. 1864 yılında ise Galler Prensi (gelecekteki Kral VII. Edward), Londra'daki bir paten kulübüyle birlikte göl üzerinde hokey oynayarak spora kraliyet ailesinin elit dokunuşunu kazandı. Gazeteler, Prens ve arkadaşlarının saat 2'ye kadar büyük bir enerjiyle oynadığını, ardından göl kenarındaki balıkçı tapınağında görkemli bir öğle yemeği yediklerini yazıyordu.

Montreal 1875: İlk Resmi Maç ve Top yerine Ahşap Blok

Her ne kadar Sovyetler Birliği 1949 yılında yayınladığı bir dergide bu sporun 19. yüzyılın ortalarında Rusya'da icat edildiğini ve mükemmelleştirildiğini iddia etse de, dünya spor otoriteleri bu iddiayı çok gerçekçi bulmuyor. Uluslararası Buz Hokeyi Federasyonu'na göre, tarihin ilk organize ve kurallı buz hokeyi maçı 3 Mart 1875 tarihinde Kanada'nın Montreal şehrindeki Victoria Paten Kulübü'nde oynandı. Her biri dokuzar kişiden oluşan iki takımın karşı karşıya geldiği bu maç, modern buz hokeyinin resmi doğum günü olarak kabul edilir.

Bu maçı tarihi kılan en önemli unsurlardan biri, ilk kez geleneksel yuvarlak top yerine yassı ve ahşap bir bloğun kullanılmış olmasıydı. Montreal Star gazetesinin o dönemki haberine göre, top yerine bu yassı tahta bloğun seçilme nedeni, nesnenin buz üzerinde havaya yükselmeden kaymasını sağlamak ve böylece tribünlerdeki seyircilerin yaralanmasını ya da rahatsız olmasını önlemekti. İşte bu pratik çözüm, günümüzde vulkanize kauçuktan yapılan modern hokey diskinin (puck) doğrudan atası oldu. Gazete haberinde ayrıca oyunun bir yönüyle lakros sporuna benzediğini, ancak genel hatlarıyla eski kıtanın shinty oyununu andırdığını yazıyordu.

Kanada Etkisi ve Modern Kuralların Tüm Dünyaya Yayılması

1875 yılındaki bu başarılı organizasyonun ardından buz hokeyi, Kuzey Amerika'da adeta bir çığ gibi büyüdü. 1899 yılına gelindiğinde, Amerika Birleşik Devletleri'nin kuzeydoğu eyaletlerinde de bu spor büyük bir çılgınlığa dönüştü. Montreal Gazette gazetesi, New York bölgesindeki durumu anlatırken, iki yıl önce meraklıları sadece yüzlerle ifade edilen bu sporun, hiçbir özel reklam çalışması yapılmamasına rağmen sadece bir kış içinde binlerce coğrafi hayran kazandığını aktarıyordu.

Oyun Avrupa kökenli sopalı sporlardan evrilmiş olsa da, ona bugünkü profesyonel kimliğini, ruhunu ve kurallarını veren yer kesinlikle Kanada oldu. 19. yüzyılın sonlarında Kanada'da ilk resmi hokey ligleri kurulmaya başlandı. Bu liglerde kalenin tam boyutları, takım kadrolarının kaç kişiden oluşacağı ve sahada aynı anda kaç oyuncunun bulunacağı gibi hayati kurallar netleştirildi. Takım başına kaleci dahil altı oyuncu sınırı ve kauçuk disk kullanımı gibi Kanada kökenli kurallar, kısa sürede tüm dünya tarafından benimsendi ve uluslararası standart haline geldi.

Kraliyet Mirasından NHL Dünyasına Uzanan Ligler

Buz hokeyinin küresel bir fenomene dönüşmesindeki en büyük dönüm noktalarından biri 1920 yılında yaşandı. Belçika'nın Anvers kentinde düzenlenen Olimpiyat Oyunları'nda ilk kez buz hokeyi dünya şampiyonası gerçekleştirildi ve bu turnuvanın ilk altın madalyasını tahmin edilebileceği gibi Kanada takımı müzesine götürdü. 1924 Olimpiyatları'nda ise Kanada, finalde ezeli rakibi Amerika Birleşik Devletleri'ni 6-1 gibi ezici bir skorla mağlup ederek tahtını sağlamlaştırdı.

Profesyonel düzeyde ise 1917 yılında dört Kanada takımı bir araya gelerek bugün dünyanın en prestijli ligi olan Ulusal Hokey Ligi'ni (NHL) kurdu. 1924 yılında Boston Bruins takımının lige katılmasıyla birlikte NHL ilk kez kapılarını bir Amerikan takımına açmış oldu. Yıllar içinde defalarca genişleyen ve milyar dolarlık bir eğlence endüstrisine dönüşen NHL, yüz yılı aşkın süredir dünyanın bir numaralı hokey organizasyonu konumundadır. İşin güzel bir vefa yönü de şudur: NHL, her yıl Doğu Konferansı şampiyonuna "Galler Prensi Kupası" (Prince of Wales Trophy) adını taşıyan bir ödül verir. Bu ödül, 1864 yılında Londra'da donmuş göl üzerinde o meşhur maçı oynayan ve spora olan sevgisini gösteren o eski prense zarif bir selam duruşudur.

Kaynak: HISTORY Who Invented Hockey?

BilimBox Yorumu: Buz hokeyinin tarihi, insanlığın coğrafi şartlara uyum sağlama ve kısıtlamaları birer avantaja dönüştürme yeteneğinin en güzel kanıtıdır. İnsanoğlu, kışın hayatı durduran, tarımı ve ticareti engelleyen o amansız buzu, üzerinde adeta uçarcasına hareket ettiği bir oyun sahasına çevirmeyi başarmıştır. İlk başlarda seyircileri korumak amacıyla tasarlanan basit bir ahşap takozun, bugün saatte 160 kilometre hıza ulaşabilen aerodinamik bir kauçuk diske (puck) dönüşmesi, endüstriyel tasarımın ve spor mekaniğinin gelişimini gösterir. Kanada'nın bu sporu sahiplenip dünyaya sistemli bir disiplin olarak ihraç etmesi ise, kültürel pazarlamanın ve standartlaşmanın önemini vurguluyor. Bugün NHL arenalarında izlediğimiz o muazzam hız ve strateji, aslında binlerce yıl önce donmuş nehirlerde sadece eğlenmek ve hayatta kalma enerjisini paylaşmak isteyen avcıların, askerlerin ve yerlilerin ortak mirasıdır.