Dünyanın Etrafını Gezen İlk Bilim İnsanı Kimdir?

Hızlı Erişim / İçindekiler

• Okyanusları Aşan İlk İradeler: Macellan ve Elcano
• Gemicilerin Ötesinde: Dünyayı Turlayan İlk Bilim İnsanı Kimdi?
• Erkek Kılığına Giren Bir Deha: Jeanne Baret’in Gizli Mücadelesi
• Okyanus Ortasında İki Milyon Bitki Kurutma Kağıdı
• Tarihin Tozlu Sayfalarından Laboratuvarlara Uzanan Adalet

İnsanlık tarihi, bilinmeyenin sınırlarını zorlayan, haritaların bittiği yerin ötesine geçme cesareti gösteren öncülerin hikayeleriyle doludur. Coğrafi keşifler çağı denildiğinde akıllara genellikle ellerinde kılıçlarla yeni kıtalara ayak basan fatihler veya gemilerini fırtınalı okyanuslara süren cesur kaptanlar gelir. Ancak bu muazzam deniz yolculuklarının arka planında, sadece toprak parçası koparmak değil, yeryüzünün florasını, faunasını ve doğasını anlamlandırmak isteyen bilim insanlarının ayak izleri de yer almaktadır. Dünyanın etrafını dolanmak fiziksel bir güç ve navigasyon dehası gerektirse de bu turu tamamen doğayı incelemek, evrenin bitki örtüsünü haritalandırmak amacıyla tamamlayan ilk zihniyet, insanlığın ufku adına bambaşka bir dönüm noktasını temsil eder.

Okyanusları Aşan İlk İradeler: Macellan ve Elcano

Dünyanın çevresini gemiyle dolaşma fikri, milattan önce yerkürenin geometrisini çözen antik düşünürlerin teorilerini pratikte test etme arzusuydu. Portekizli kaptan Ferdinand Macellan liderliğinde 1519 yılında İspanya'dan yola çıkan armada, tarihin en zorlu deniz seferlerinden birine girişti. Macellan, Atlas Okyanusu'nu Büyük Okyanus'a bağlayan ve bugün kendi adıyla anılan boğazı aşarak küreselliğin fiziki ispatı adına devasa bir adım attı. Ancak bu yolculuk lojistik zorluklar, isyanlar ve hastalıklarla doluydu.

Macellan, yolculuğun nihayete erdiğini göremeden 1521 yılında Filipinler'deki yerlilerle girdiği bir çatışmada hayatını kaybetti. Seferin komutasını devralan Bask kökenli denizci Juan Sebastián Elcano, Victoria adlı tek bir gemiyle ve bir avuç bitkin mürettebatla Hint Okyanusu'nu geçerek 1522'de İspanya'ya dönmeyi başardı. Elcano ve adamları, dünyanın etrafını fiziki olarak turlayan ilk insanlar unvanını aldılar. Bu sefer tarih ve coğrafya adına bir devrim olsa da gemideki öncelikli amaç bilimsel bir kataloglama değil, tamamen ticari yolları ele geçirmek ve baharat adalarına ulaşmaktı.

Gemicilerin Ötesinde: Dünyayı Turlayan İlk Bilim İnsanı Kimdi?

Macellan ve Elcano’nun açtığı rotalar, sonraki yüzyıllarda askeri ve ticari amaçların yanı sıra doğa bilimcilerin de okyanuslara açılmasına vesile oldu. On sekizinci yüzyıla gelindiğinde, Aydınlanma Çağı'nın etkisiyle devletler gemilerine artık sadece asker ve denizci değil, akademisyenler de yerleştirmeye başladı. Fransız kaşif Louis Antoine de Bougainville, 1766 yılında Fransa Kralı XV. Louis'nin emriyle resmi bir dünya turu seferi başlattığında geminin kadrosuna çok önemli bir ismi dahil etti: Saray botanikçisi Philibert Commerçon.

Commerçon, gezegenin farklı köşelerindeki bitki familyalarını incelemek, tıbbi bitkileri keşfetmek ve Fransa Kraliyet Bahçesi için örnek toplamakla görevlendirilmiş resmi bir doğa bilimciydi. Yanında getirdiği devasa kurutma kağıtları, mikroskoplar ve kimyasallarla, yolculuğu ticari bir seferden ziyade yüzen bir laboratuvara dönüştürdü. Ancak Commerçon’un sağlığı bu denli ağır bir fiziki yükü tek başına kaldırmaya yetmeyecek kadar zayıftı. Doğanın kalbine yapılacak bu zorlu yolculukta ona eşlik edecek, bitki preslerini taşıyacak ve tasnif yapacak sadık bir asistana ihtiyacı vardı. İşte bu asistan, bilim tarihinin en gizemli ve sarsıcı hikayelerinden birinin başrolü olacaktı.

Erkek Kılığına Giren Bir Deha: Jeanne Baret’in Gizli Mücadelesi

O dönemde Fransız kraliyet kanunları ve denizcilik gelenekleri son derece katıydı; kadınların kraliyet gemilerine binmesi kesin bir dille yasaklanmıştı. Commerçon’un hem asistanı hem de hayat arkadaşı olan üstün yetenekli bitki uzmanı Jeanne Baret, bu yasağı delmek amacıyla sıra dışı bir plan hazırladı. Göğüslerini sıkıca sarıp, üzerine bol erkek kıyafetleri giyerek adını "Jean Baret" olarak değiştirdi ve kendisini Commerçon’un uşağı ve asistanı olarak tanıttı.

Gemideki yüzlerce erkek arasında deşifre olmadan yaşamak, geceleri dar kamaralarda nöbet tutmak ve her an tetikte olmak muazzam bir irade gerektiriyordu. Jeanne Baret, mürettebata kendisini hadım edilmiş bir erkek olarak yansıtarak şüpheleri uzun süre savuşturmayı başardı. Gemi her limana yanaştığında, ağır bitki sandıklarını omuzlayan, sarp kayalıklara tırmanarak yeni türler peşinde koşan hep "Jean" oluyordu. Fiziksel dayanıklılığı ve bitki teşhisindeki keskin zekası, gemideki pek çok deneyimli denizciyi kendine hayran bırakmıştı.

Okyanus Ortasında İki Milyon Bitki Kurutma Kağıdı

Bougainville seferi boyunca Baret ve Commerçon, Brezilya sahillerinden Macellan Boğazı'na, Tahiti'den Mauritius adasına kadar binlerce kilometrelik bir alanda vahşi doğayı taradılar. Bugün bahçelerimizi süsleyen, rengarenk yapraklarıyla bilinen ünlü "Begonvil" (Bougainvillea) bitkisi başta olmak üzere, altı binden fazla yeni flora örneği bu ikili tarafından toplandı ve bilim dünyasına kazandırıldı. Jeanne Baret, sadece bir asistan değil, bitkilerin kurutulması, sınıflandırılması ve korunması süreçlerini bizzat yöneten yetkin bir biyoloji uzmanı gibi çalışıyordu.

Yolculuğun sonlarına doğru, gemi Pasifik adalarına ulaştığında Baret'in kadın olduğu gerçeği mürettebat ve yerliler tarafından anlaşıldı. Büyük bir skandalın eşiğine gelinse de Kaptan Bougainville, Jeanne Baret’in sefer boyunca sergilediği olağanüstü emeğe ve cesarete saygı duyarak onu hemen cezalandırmadı. Sağlık sorunları yaşayan Commerçon ile birlikte Mauritius adasında gemiden inmelerine izin verildi. Commerçon’un ölümünün ardından adada bir süre kalan ve yerel bitki örtüsünü incelemeye devam eden Jeanne Baret, daha sonra başka bir gemiyle Fransa’ya dönerek **dünyanın etrafını dolaşan ilk kadın ve doğa bilimcisi** olarak tarihe geçti.

Tarihin Tozlu Sayfalarından Laboratuvarlara Uzanan Adalet

Jeanne Baret’in topladığı binlerce bitki örneği Paris’teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi’nin herbarumuna teslim edilmesine rağmen, uzun yıllar boyunca onun ismi resmi kayıtlarda arka planda bırakıldı. Bilim dünyası, başarıyı Commerçon’a atfederken Baret’i sadece fedakar bir uşak veya asistan olarak görme eğilimindeydi. Ancak modern arşiv çalışmaları ve botanik tarihçilerinin titiz incelemeleri, toplanan örneklerin büyük kısmının doğrudan Baret’in ellerinden çıktığını kanıtladı.

Yüzyıllar sonra gelen bu akademik iade-i itibar sayesinde, bugün Jeanne Baret ismi hak ettiği saygıyı görmektedir. Dünyanın etrafını gezen ilk insanlar Elcano ve Macellan’ın mürettebatı olsa da yerkürenin çevresini tamamen bilimsel bir vizyonla, doğayı anlamlandırmak ve haritalandırmak amacıyla turlayan, bu uğurda kimliğini dahi gizlemek zorunda kalan ilk gerçek bilim insanı Jeanne Baret’tir. Onun mirası, bilimin sadece laboratuvar köşelerinde değil, okyanus dalgalarına ve toplumsal dogmalara karşı durarak inşa edildiğini bizlere göstermektedir.

Referans: DOI: https://doi.org/10.1016/s0160-9327(03)00018-8

BilimBox Yorumu: Macellan ve Elcano'nun coğrafi açılımları şüphesiz insanlık tarihi için muazzam bir askeri ve ticari kapı araladı. Ancak Jeanne Baret’in hikayesi, bilginin ve merakın sınır tanımayan doğasını çok daha yalın bir şekilde gözler önüne seriyor. Bir kadının bilim yapmasının, bırakın akademik unvan almasını, bir gemiye binmesinin dahi yasak olduğu bir çağda, erkek kılığına girerek okyanusları aşmak saf bir tutkunun ürünüdür. Baret, sadece fiziki olarak dünyanın etrafını dönmedi; aynı zamanda kendi döneminin köhne zihniyet kalıplarının ve yasaklarının da etrafından dolaşarak bilim dünyasında kendine sarsılmaz bir yer açtı. Bugün onun topladığı begonvillere bakarken, bilimin arkasındaki bu sessiz ama devasa iradeyi saygıyla anmak gerekiyor.