Robinson Crusoe Adası'nda Zamana Karşı Yarış: Dünyanın Son Ağacı İçin Halatlı Nöbet

Hızlı Erişim / İçindekiler

• Pasifik'in Ortasında Yapayalnız Bir Tür
• Uçurum Kenarında İplerle Tutunan Hayat
• Milenyum Tohum Bankası ve Gelecek Umudu
• Akraba Evliliği Tehdidi ve Akıbeti Belirsiz Çiçekler

Şili açıklarında, anakaradan yüzlerce kilometre uzaktaki volkanik bir adada, kendi türünün yeryüzündeki son temsilcisi olan yaşlı bir ağaç, dik bir uçurumun kenarında hayata tutunmaya çalışıyor. İnsan faaliyetlerinin, adaya taşınan istilacı türlerin ve doğa tahribatının amansız baskısına dayanamayan Dendroseris neriifolia türü, bugün tamamen yok olmanın eşiğinde. Botanikçiler ve milli park görevlileri, bu benzersiz canlı son nefesini vermeden önce soyunu devam ettirebilmek adına akılalmaz bir kurtarma operasyonuna imza attı. Sarp kayalıklardan toplanan son tohumlar, küresel bir koruma ağının parçası olarak laboratuvarlara taşındı.

Pasifik'in Ortasında Yapayalnız Bir Tür

Şili ana karasına yaklaşık 673 kilometre mesafede bulunan Juan Fernández Takımadaları, evrimsel açıdan dünyanın en izole noktalarından biri sayılır. Bu zincirin en ünlü parçası olan Robinson Crusoe Adası, bir zamanlar Dendroseris neriifolia adı verilen bu özel ağaç türünün ovalardaki zengin popülasyonlarına ev sahipliği yapıyordu. Ancak adanın keşfiyle başlayan süreç, endemik floranın aleyhine işledi. Tarihi orman kesimleri, erozyon, adaya salınan otçul hayvanların kontrolsüzce yayılması ve yangınlar, bu hassas bitkiyi adım adım yok oluşa sürükledi.

İskoçya’daki Edinburgh Kraliyet Botanik Bahçesi’nden bitki taksonomisti Paulina Hechenleitner V., Dendroseris cinsine ait 11 türün bulunduğunu ve maalesef hepsinin nüfusunun hızla azaldığını belirtiyor. İşin daha da acı tarafı, bugüne kadar bu cinse ait hiçbir tohumun herhangi bir gen bankasında koruma altına alınmamış olmasıydı. Türün trajik gerileyişi aslında bir asırdan fazla süredir devam ediyor. İtalyan botanikçi Carlo Bertero tarafından 1830’larda adadan toplanan örneklerle bilim dünyasına tanıtılan bitki, 19. yüzyılın sonlarında bile adanın belirli bölgelerinde nispeten yaygın durumdaydı. Ancak yerel yok oluş raporlarının gelmesi uzun sürmedi. 1980 yılında yapılan bir saha araştırmasında boyları 5 metreye ulaşan yedi adet ağaç tespit edilmişken, günümüze sadece tek bir birey ulaşabildi. biyoloji dünyası için bu tek ağaç, bir türün yaşayan son kalesi anlamını taşıyor.

Uçurum Kenarında İplerle Tutunan Hayat

Şili Ulusal Orman Kurumu (CONAF) bünyesinde görev yapan korucular, bu son ağacı adeta bir bebek gibi gözetim altında tutuyor. Ağacın bulunduğu konum o kadar sarp ve tehlikeli ki, yanına ulaşmak bile başlı başına uzmanlık gerektiren bir dağcılık operasyonuna dönüşüyor. Adada araçların erişebileceği herhangi bir yol ağının bulunmaması, zorluğu katlayan en büyük etken. Araştırmacılar ağacın bulunduğu bölgeye ulaşabilmek için önce dört saatlik zorlu bir arazi yolculuğu yapıyor, ardından iki saat süren dik bir tırmanışı göze alıyor.

Hayatta kalan son vahşi Dendroseris neriifolia, dik bir volkanik uçurumun yamacında asılı duruyor. Korucular, ağacın fırtınalarda devrilip uçuruma yuvarlanmasını engellemek için gövdesini kalın halatlarla kayalara sabitledi. Her yıl mart ayı geldiğinde, ağacın tohumları olgunlaşma evresine giriyor. İşte bu dönemde park korucuları, halatların yardımıyla uçurum boşluğunda asılı kalarak ağacın çiçek açan dallarına ulaşıyor. Olgunlaşan tohumların rüzgarla uçup gitmesini önlemek için dalların altına özel ağlar geriliyor. Bu tehlikeli çabalar sayesinde, türün tarihinde ilk kez bu kadar yüksek miktarda tohum başarıyla toplanıp koruma altına alınabildi.

Milenyum Tohum Bankası ve Gelecek Umudu

Toplanan kıymetli kargo, zaman kaybedilmeden İngiltere’deki West Sussex’te yer alan ünlü Kew Wakehurst Botanik Bahçesi bünyesindeki Milenyum Tohum Bankası’na gönderildi. Laboratuvar ortamında gerçekleştirilen hassas X-ışını analizleri, gönderilen 29 test tohumundan 25’inin potansiyel olarak canlı ve çimlenme yeteneğine sahip olduğunu ortaya koydu. Uzmanların titiz çalışmaları neticesinde, şu ana kadar yedi adet küçük fide botanik bahçesinin korunaklı seralarında kök salarak yaprak açmayı başardı.

Milenyum Tohum Bankası yetkililerinden Alice Hudson, yürütülen projenin temel amacını, şu an ellerinde büyümekte olan fideleri çiçeklenme olgunluğuna ulaştırmak ve onlardan çok daha fazla tohum elde etmek olarak özetliyor. Doğada tek bir canlı kaldığında, o canlının başına gelebilecek en ufak bir afet, hastalık ya da kaya düşmesi tüm bir türün yeryüzünden silinmesi anlamına gelir. Tohum bankaları, işte bu ani felaket senaryolarına karşı hayati bir sigorta poliçesi görevi görüyor. Laboratuvarda saklanan genetik materyal sayesinde bitkinin çimlenme gereksinimleri ve uyku evreleri de detaylıca incelenebiliyor. Bu sayede gelecekte bitkinin ana vatanına yeniden kazandırılması için gerekli olan bilimsel protokoller geliştiriliyor.

Akraba Evliliği Tehdidi ve Akıbeti Belirsiz Çiçekler

Tohumların laboratuvarda filizlenmesi büyük bir başarı olsa da, koruma uzmanları madalyonun diğer yüzündeki büyük tehlikelerin farkında. Doğada tek bir bireyin kalması, bitki dünyasında "genetik darboğaz" ve düşük doğurganlık sorunlarını beraberinde getiriyor. Dendroseris neriifolia kendi kendini dölleme yeteneğine sahip bir bitki olsa da, genetik çeşitliliğin sıfıra inmesi ve sürekli olarak kendi genleriyle çoğalması, nesiller boyu biriken zayıflıklara ve hastalıklara karşı dirençsizliğe yol açabiliyor. Üstelik yaşlı ağacın çiçek açan dallarının sayısı azaldıkça, doğal tohum üretimi de giderek kısıtlanıyor.

Gelecekte sarp kayalıklardaki bu toplama sürecini kolaylaştırmak için insansız hava araçlarının, yani dronların kullanılması planlanıyor. İngiltere'deki seralarda büyüyen genç fidelerden elde edilecek yeni veriler ve tohumlar, gelecekte Şili'deki yerel restorasyon çalışmalarına aktarılacak. Bilim insanları, bu yapayalnız ağacın küllerinden yeni bir orman yaratabilmek adına adadaki CONAF ekipleriyle koordineli çalışmayı sürdürüyor. Robinson Crusoe’nun bu sessiz sakini, insanların el birliğiyle yok ettiği bir ekosistemi yeniden canlandırmak adına uçurum kenarında direnmeye devam ediyor.

Kaynak: livescience.com Scientists race to collect the last seeds from a critically endangered tree before it goes extinct

BilimBox Yorumu: Bir türün yeryüzündeki varlığının tek bir canlıya indirgenmesi, ekolojik dengenin ne kadar kırılgan olduğunun en somut göstergesidir. İnsanlığın geçmişte hammadde sağlama ya da tarım alanı açma amacıyla fütursuzca yok ettiği ormanların faturası, bugün Robinson Crusoe Adası'ndaki bu yapayalnız ağaç tarafından ödeniyor. Korucuların bir bitkiyi düşmesin diye halatlarla kayaya bağlaması ve her yıl ölümle burun buruna gelerek tohum toplaması, hem insanın doğaya karşı geç kalmış vicdan azabını hem de bilimin koruyucu gücünü temsil ediyor. Ancak laboratuvarlarda yedi fidenin yeşermesi bizi rehavete sokmamalı; çünkü genetik çeşitliliğin bu denli yitirildiği bir senaryoda ekosistemi eski haline döndürmek, bir cam kırığını eritip ilk haline getirmek kadar zordur. Bu operasyon, sadece bir bitkiyi kurtarma çabası değil, adaların izole dünyasındaki genetik mirasın insan eliyle yok edilmesine karşı açılmış bir savaştır. Eğer bu ağaç yaşatılabilirse, gelecekte benzer durumdaki yüzlerce endemik tür için de elimizde çalışan bir kurtarma haritası olacak.