Plastiklerdeki Gizli Tehlike: DEHP Yaşam Boyu Anksiyete Sebebine Dönüşüyor

Hızlı Erişim / İçindekiler

• DEHP Nedir ve Nerelerde Karşımıza Çıkar?
• Erken Dönem Maruziyet Anksiyeteyi Nasıl Tetikliyor?
• Beyindeki Kimyasal Değişimler ve Çözüm Arayışları

Modern yaşamın vazgeçilmez bir parçası haline gelen plastik ürünler, içerdikleri kimyasal maddeler nedeniyle insan sağlığını sessizce tehdit etmeye devam ediyor. Son yapılan bilimsel araştırmalar, günlük hayatta sıkça temas ettiğimiz plastiklerin içinde yer alan bazı bileşenlerin, daha anne karnındayken başlayan ve doğum sonrasına uzanan süreçte kalıcı hasarlara yol açtığını ortaya koydu. Özellikle tıbbi cihazlardan çocuk oyuncaklarına kadar çok geniş bir yelpazede kullanılan fitalat türevi bileşikler, hormonal sistemi bozarak yetişkinlik döneminde kronik kaygı ve anksiyete bozukluklarının temelini atabiliyor. Buenos Aires Üniversitesi Tıp Fakültesi bünyesinde yürütülen yeni bir çalışma, bu tehlikenin boyutlarını ve mekanizmasını net bir şekilde gözler önüne seriyor.

DEHP Nedir ve Nerelerde Karşımıza Çıkar?

Endüstride di-(2-etilheksil) fitalat kısa adıyla DEHP olarak bilinen bu madde, plastik malzemeleri daha esnek, dayanıklı ve bükülebilir hale getirmek amacıyla kullanılan en yaygın plastikleştiricilerden biridir. Duş perdelerinden yağmurluklara, gıda ambalajlarından çocukların severek oynadığı oyuncaklara kadar hemen her yerde bu kimyasala rastlamak mümkün. Hatta hastanelerde kullanılan serum torbaları ve tıbbi borular dahi bu bileşiği yüksek oranda barındırabiliyor. Sorun şu ki, DEHP moleküler yapısı gereği plastiğe kimyasal bağlarla tamamen tutunmaz; zamanla havaya, gıdalara veya temas ettiği sıvılara sızarak vücuda girer. Önceki bilim haberleri fitalatların üreme sistemine zarar verdiğini kanıtlamıştı, ancak son veriler bu zararın sinir sistemi üzerinde de kalıcı izler bıraktığını gösteriyor.

Erken Dönem Maruziyet Anksiyeteyi Nasıl Tetikliyor?

Araştırma ekibi, hamilelik döneminden itibaren fitalata maruz kalmanın etkilerini incelemek için laboratuvar ortamında kemirgenler üzerinde deneyler gerçekleştirdi. Gebe dişi sıçanlara, hamileliğin ilk gününden yavruların sütten kesilmesine kadar olan kritik gelişim evresinde düzenli olarak DEHP dozu verildi. Yavrular büyüyüp 70 günlük ergenliğe ulaştıklarında, yani fitalat maruziyeti tamamen son bulduktan uzun süre sonra, davranışsal analizlere tabi tutuldu. Yüksek platformlu artı labirenti adı verilen ve kemirgenlerin yükseklik ile açık alan korkularını ölçen testlerde, erken dönemde bu kimyasala maruz kalan erkek sıçanların labirentin açık kollarında neredeyse hiç zaman geçirmediği gözlendi. Hayvanlar sürekli kapalı alanlara sığınıyor ve tehlike anında donup kalma süresi (freezing time) normal hemcinslerine göre çok daha yüksek seyrediyordu. Bu durum, erken yaşta alınan kimyasal sinyallerin yetişkinlikte doğrudan kronik fobi ve anksiyete olarak patlak verdiğini kanıtladı.

Beyindeki Kimyasal Değişimler ve Çözüm Arayışları

Bilim insanları bu korku ve donma tepkisinin arkasındaki biyolojik mekanizmayı çözmek için beynin temel sakinleştirici nörotransmitteri olan gama-aminobütirik asit (GABA) ve erkeklik hormonu testosteron üzerine yoğunlaştı. fitalatın yol açtığı bu sinirsel hasarı tersine çevirmek amacıyla, labirent testinden kısa süre önce bazı deneklere GABA reseptörlerini aktive eden bileşikler uygulandı. Diğer bir gruba ise testten önce iki hafta boyunca düzenli testosteron takviyesi yapıldı. Elde edilen bulgular oldukça şaşırtıcıydı: Hem GABA aktivasyonu sağlanan hem de testosteron verilen fitalat mağduru sıçanların sergilediği anksiyete belirtileri tamamen ortadan kalktı. Denekler tıpkı sağlıklı sıçanlar gibi açık alanları keşfetmeye başladı. Bu durum, plastiklerin beyindeki hormon dengesini ve nöronlar arası iletişimi kalıcı olarak manipüle ettiğini, ancak bu hasarın nöroendokrin müdahalelerle biyolojik olarak kontrol altına alınabileceğini ispatlıyor.

Kaynak: sciencedaily.com Common plastic chemical linked to lifelong anxiety in new study

BilimBox Yorumu: Plastik kirliliğini sadece okyanuslarda yüzen atıklar ya da mikroplastik yutma hikayeleri üzerinden okumak, resmin çok küçük bir parçasına odaklanmak demektir. Bu araştırma, endüstriyel konforumuz için ürettiğimiz kimyasalların, insan psikolojisini ve toplum ruh sağlığını kökünden nasıl dinamitlediğini gösteren çok sarsıcı bir veri sunuyor. Anne karnındaki bir fetüsün, henüz dünyaya gözlerini açmadan bir plastikleştirici yüzünden gelecekteki anksiyete seviyesinin kodlanması, tıp dünyasının çevre sağlığına bakış açısını kökten değiştirmeli. Günümüzde küresel çapta artan kaygı bozukluklarının ve panik atak vakalarının arkasında sadece sosyoekonomik faktörleri değil, bizzat mutfağımıza, yatak odamıza ve hatta hastane odalarımıza soktuğumuz sentetik dünyayı aramamız gerektiği aşikar. GABA ve testosteron ile bu etkilerin geri döndürülebilmesi klinik açıdan umut verici bir kapı aralasa da asıl yapılması gereken, bu görünmez düşmanların üretim standartlarını tamamen değiştirmek ve yaşam alanlarımızdan uzaklaştırmaktır.