Kimsesizler Mezarlığından Tarih Laboratuvarına: Mississippi Akıl Hastanesinin Sırları

Hızlı Erişim / İçindekiler

• Asylum Hill: Kampüs Altında Saklanan Dev Mezarlık
• Ahşap Tabutlar, Çiviler ve Zamana Direnen Hatıralar
• 24 Saat Kuralı: Dönemin Bürokrasisi ve Sosyal Yapı
• Ölüm Belgelerinden DNA Analizine: Aileleri Bulma Çabası

Amerika Birleşik Devletleri’nin Mississippi eyaletinde yer alan Jackson kentindeki eski bir akıl hastanesi arazisi, yakın tarihin en hüzünlü ve kapsamlı arkeoloji haberleri merkezlerinden biri haline geldi. Mississippi Eyalet Akıl Hastanesi'nin (Mississippi State Lunatic Asylum) geçmişte faaliyet gösterdiği alanda yürütülen kazılarda, bugüne kadar binden fazla mezar bizzat gün yüzüne çıkarıldı. Mississippi Üniversitesi Tıp Merkezi (UMMC) kampüsü sınırları içinde yer alan ve ilk olarak 2013 yılında bir inşaat faaliyeti sırasında fark edilen bu geniş nekropol alanında, toplamda yaklaşık 7 bin hastanın gömülü olduğu tahmin ediliyor. Hastane kayıtlarının ve tıp tarihinin izini süren uzmanlar, toprağın altından çıkan her bir buluntuyla 18. ve 19. yüzyılın toplumsal hafızasını yeniden inşa ediyor.

Asylum Hill: Kampüs Altında Saklanan Dev Mezarlık

Üniversite tıp merkezinin yer aldığı arazi, yerel halk ve araştırmacılar arasında "Asylum Hill" (Akıl Hastanesi Tepesi) olarak biliniyor. 2013 yılındaki tesadüfi keşfe kadar buradaki mezarların tam boyutu ve ne kadar geniş bir alana yayıldığı bilinmiyordu. Yapılan jeoradar taramaları ve ardışık kazılar, tıp merkezinin otopark ve yeşil alanlarının altında adeta devasa bir sessiz şehir yattığını kanıtladı. Günümüze hiçbir yer üstü işareti, mezar taşı veya mezarlık haritası kalmamış olması, araştırmacıların işini zorlaştırsa da arşiv belgeleri imdada yetişti. Kurumda hayatını kaybeden ancak cenazesi yakınları tarafından teslim alınmayan binlerce insanın buraya defnedildiği anlaşıldı. Bu devasa mezarlık, dönemin akıl hastanelerine bakış açısını ve sistemin işleyiş mekanizmasını anlamak için eşsiz bir veri tabanı sunuyor.

Ahşap Tabutlar, Çiviler ve Zamana Direnen Hatıralar

Kazı alanında çalışan arkeolog ekipleri, toprağın asidik yapısı nedeniyle organik kalıntıların büyük ölçüde eridiğini belirtiyor. Projenin başında yer alan deneyimli arkeolog Jennifer Mack, kazılarda çoğunlukla kemik fragmanları, birkaç diş ve ahşap tabutlardan geriye kalan paslı çivilere ulaştıklarını açıkladı. Ancak bu kısıtlı kalıntılara rağmen mezarlıkta şaşırtıcı bir düzen göze çarpıyor. Toplu gömü uygulamasının aksine, buradaki her bir bireyin kendine ait ahşap bir tabuta yerleştirildiği ve mezarların son derece nizami, düzgün sıralar halinde kazıldığı saptandı. Kazıların en dikkat çeken yönlerinden biri ise bazı mezarlardan çıkan kişisel eşyalar oldu. Madeni paralar, küçük mücevher parçaları ve resmi kıyafetlere ait tekstil izleri, bu insanların sadece birer "hasta numarası" olarak görülmediğini, en azından defin anında belirli bir saygı çerçevesinde uğurlandıklarını gösteriyor. Hatta kazı alanındaki bir sırtta, dökme demirden yapılmış oldukça nitelikli bir lahit tabutun bulunması, gömülenler arasında sosyal statü farklarının bulunduğuna da işaret ediyor.

24 Saat Kuralı: Dönemin Bürokrasisi ve Sosyal Yapı

O dönem tıp merkezinde hayatını kaybedenlerin neden bu kadar hızlı bir şekilde buraya gömüldüğü sorusu, arşiv belgelerinin incelenmesiyle yanıt buldu. Jennifer Mack'in aktardığı hastane raporlarına göre, kurumun katı bir defin politikası mevcuttu. Eğer bir hasta öldüğünde, bölgeden uzakta yaşayan ailesine 24 saat içinde ulaşılamazsa veya aile cenazeyi almaya geleceğini bildiremezse, cenaze doğrudan hastane mezarlığına sevk ediliyordu. Ulaşım ve haberleşme imkanlarının kısıtlı olduğu o yüzyıllarda, bu kural binlerce insanın ailelerinden koparak isimsiz mezarlara gömülmesine yol açtı. Tıp Tarihi Müzesi'nden Lida Key, o dönemde bu akıl hastanesine yatırılmak için ağır bir akıl hastalığına sahip olmanın gerekmediğini vurguluyor. Şiddetli depresyon geçirenler, kronik kalp rahatsızlığı olanlar, bakıma muhtaç yaşlılar veya sadece toplumsal normlara uymayan bireyler bile bu tesise kapatılabiliyordu. Bu durum, mezarlıkta yatan topluluğun aslında ne kadar heterojen ve sivil bir gruptan oluştuğunu doğruluyor.

Ölüm Belgelerinden DNA Analizine: Aileleri Bulma Çabası

Araştırmacılar, 1912 ile 1935 yılları arasına tarihlenen ve şans eseri korunan ölüm belgelerini inceleyerek büyük bir veri tabanı oluşturdu. UMMC bünyesindeki bilim insanları, bu belgelerdeki isimleri modern soybilim yöntemleriyle eşleştirerek hayatta olan torunlara ve aile üyelerine ulaşmayı hedefliyor. Sadece kemiklerle ilgilenmeyen ekip; eski fotoğrafları, mektupları ve bu tesiste yaşamış insanlara dair aile hikayelerini de titizlikle topluyor. Projenin nihai hedefi, topraktan çıkarılan insan kemiklerini ait oldukları ailelere teslim edebilmek. Yakını bulunamayan veya sahipsiz kalan binlerce cenaze için ise kampüs içinde anıtsal bir mozole (anıt mezar) inşa edilmesi planlanıyor. Yapılacak bu mozole, hem bu insanların hatırasını yaşatacak hem de tıp tarihinin karanlıkta kalmış insani boyutunu ziyaretçilere aktaracak.

Kaynak: Archaeology Magazine Burials Excavated at Former Mississippi Asylum

BilimBox Yorumu: Mississippi'deki bu kazılar, tıp tarihinin kurumsal koridorlarında kaybolmuş binlerce görünmez insanın çığlığını günümüze taşıyor. Akıl hastanelerinin geçmişte birer şifa merkezinden ziyade, toplumun "istenmeyen" veya "yük görülen" kesimlerini izole etme aracı olarak kullanıldığını biliyoruz; ancak 7 bin mezarlık bu devasa bilanço, trajedinin boyutlarını somutlaştırıyor. Arkeologların kemik parçalarından ve paslı çivilerden yola çıkarak yürüttüğü bu çalışma, sadece bilimsel bir veri toplama süreci değil, aynı zamanda etik bir borcun ödenmesidir. Modern tıp etiğinin gelişimini anlamak ve geçmişin hatalarıyla yüzleşmek adına, bu isimsiz insanların hikayelerinin gün yüzüne çıkarılması ve aile bağlarının yeniden kurulmaya çalışılması insanlık adına büyük bir kazançtır.