Viking Sikkelerindeki İslam İzleri: İlk Peniler Doğudan Gelen Gümüşlerle Basılmış

Hızlı Erişim / İçindekiler

• Damhus Definesinin Keşfi ve Ribe Darphanesi
• Doğu Ticareti ve Eritilen İslam Dirhemleri
• Sikkelerin Metalurjik Yapısı ve İskandinav Sembolleri
• Viking Çağının Erken Dönem Ekonomik Yapısı

İskandinavya'nın savaşçı toplulukları olarak bilinen Vikingler, tarih sahnesinde genellikle yağmaları, hızlı gemileri ve baltalarıyla yer bulur. Ancak Danimarka'da yürütülen yeni bir metalurjik analiz, bu denizci kavmin sanılandan çok daha karmaşık ve küresel bir ekonomik ağın parçası olduğunu ortaya koydu. Bilim insanları, Viking tarihinin en erken dönemlerine ait gümüş sikkeleri incelediklerinde, bu paraların üretiminde kullanılan hammaddenin çok uzaklardan, İslam coğrafyasından gelen dirhemlerin eritilmesiyle elde edildiğini saptadı. Kuzey Avrupa'nın soğuk kıyılarında basılan paraların ham gümüşünde Bağdat'tan veya Orta Asya'dan gelen izlerin bulunması, erken orta çağ dünyasındaki kıtalararası ticaret rotalarının canlılığını gözler önüne seriyor.

Damhus Definesinin Keşfi ve Ribe Darphanesi

Araştırmaya konu olan bulgular, 2018 yılında Danimarka'nın Jutland Yarımadası'ndaki tarihi Ribe kasabası yakınlarında keşfedilen Damhus definesine dayanıyor. Toplam 226 adet gümüş sikkenin yer aldığı bu hazine, milattan sonra 830 ile 850 yılları arasına tarihleniyor. Bu dönem, Danimarka'nın henüz tek bir krallık altında birleşmediği, Harald Bluetooth'un ülkeyi Hristiyanlaştırmasından bir asır öncesine rastlayan pagan İskandinavya dönemidir. Archaeometry dergisinde yayımlanan çalışmanın başyazarı ve Danimarka Ulusal Müzesi arkeoloğu Thomas Birch, bu sikkelerin şu ana kadar keşfedilen en eski Viking penileri arasında yer aldığını belirtiyor. Eski İngilizcedeki "pening" veya eski Almancadaki "pfennig" kelimelerinden türeyen bu antik madeni paralar, günümüzün değersiz bozukluklarının aksine, o dönem bir somun ekmek, bolca bira veya temel iş aletleri satın alabilecek kadar yüksek bir gümüş ağırlığına ve alım gücüne sahipti.

Doğu Ticareti ve Eritilen İslam Dirhemleri

Uzmanlar, hazinedeki sikkelerden 25 tanesini X-ışını floresansı (XRF) ve diğer hassas izotop analiz yöntemleriyle inceledi. Gümüşün içindeki eser elementlerin nötron ve çekirdek yapılarını inceleyen bu laboratuvar testleri, çarpıcı bir gerçeği fısıldadı: Paraların bazılarında kullanılan değerli metalin yarısından fazlası, İslam dünyasında kullanılan gümüş "dirhem"lerden devşirilmişti. Yapılan arkeoloji haberleri incelemelerine göre, İskandinavya sınırları içindeki madenlerden doğrudan çıkarılmayan bu gümüşler, dışarıda külçe haline getirilmişti. Bu gümüş külçelerin önemli bir kısmı ise doğudan gelen dirhemlerin topluca bir potada eritilmesiyle oluşturulmuş, ardından Ribe'deki darphaneye ulaştırılmıştı. Birch, gümüşün madenden çıktığı gibi kullanılmadığını, zaten bir yaşam döngüsünü tamamladıktan sonra Viking dünyasında ikinci hayatına başladığını vurguluyor.

Sikkelerin Metalurjik Yapısı ve İskandinav Sembolleri

Kafkaslar, Hazar havzası ve nehir yolları üzerinden İskandinavya'ya akan İslam gümüşü, sadece süs eşyalarında değil, yerel para biriminin inşasında da ana hammadde haline gelmişti. Toprağın altında bin yıldan fazla kalmalarına rağmen olağanüstü derecede iyi korunan bu sikkelerin bir yüzünde en büyük İskandinav tanrısı Odin'i veya Wodan'ı temsil ettiği düşünülen bir insan yüzü bulunurken, diğer yüzünde ise bir geyik figürü yer alıyor. Sikkelerin basımında kullanılan metal kalıpların zamanla aşınması sonucu yenileriyle değiştirildiğini sapan uzmanlar, bu süreçte en az 30 farklı baskı kalıbının eskidiğini belirledi. Bu ufak nüanslar, Ribe gibi erken dönem yerleşim birimlerinde yüz binlerce gümüş peninin basıldığını, yani üretimin küçük bir atölye işi değil, kitlesel bir sanayi faaliyeti olduğunu gösteriyor.

Viking Çağının Erken Dönem Ekonomik Yapısı

Korsan ya da yağmacı anlamına gelen "vikingr" kelimesinden türeyen bu topluluklar, 793 yılında İngiltere'deki Lindisfarne Manastırı'na saldırdıklarında tüm Avrupa'da büyük bir korku dalgası yaratmıştı. 1066'daki Stamford Bridge Savaşı'na kadar sürecek olan Viking Çağı'nın henüz başlarında, Danimarka kıyılarının bu denli yoğun bir gümüş akışına ev sahipliği yapması şaşırtıcıdır. Damhus definesinin tarihlendiği dönem, İslam dünyasından gelen gümüşlerin İskandinavya'da yoğunlaştığı tam kırılma anına denk geliyor. Bölgede daha önce bulunan o döneme ait doğu menşeili takılar da bu gümüş akışının hacmini doğruluyor. Yüz binlerce sikkenin basılması için gereken devasa gümüş miktarı, Vikinglerin sadece batıyı yağmalamadığını, doğunun zengin pazarlarıyla da muazzam bir hammadde ticareti yürüttüğünü ispatlıyor.

Kaynak: livescience.com 'Melted in a pot somewhere': Vikings used Islamic silver coins to make their early pennies, study finds

BilimBox Yorumu: Bu keşif, erken orta çağ tarihine dair bildiğimiz katı sınırları ortadan kaldırıyor. Genellikle barbarlık, kaba güç ve deniz yağmacılığıyla özdeşleştirilen Vikinglerin, aslında küresel finansal akışları ne kadar hızlı manipüle edebildiklerini görüyoruz. Bağdat'taki Abbasi halifeliğinin çarşılarında elden ele gezen gümüş dirhemlerin, İskandinavya'nın pagan darphanelerinde eritilerek üzerlerine Odin ve geyik figürleri basılması, paranın hiçbir inanç veya sınır tanımayan evrensel doğasını kanıtlar nitelikte. Metalurjik izotop analizlerinin sunduğu bu somut veriler, sadece bir ticaret rotasını değil, aynı zamanda Viking toplumunun yerel paraya geçiş aşamasındaki kurumsal dönüşümünü de gösteriyor. Küresel ekonominin ilkel ama bir o kadar da organize ağları, bin yıl öncesinde bile kıtaları birbirine bağlamayı başarmış. Bu durum, gelecekte yapılacak yeni kazılarda, Avrasya bozkırları ile Kuzey Denizi arasındaki kayıp ekonomik bağların çok daha net aydınlatılabileceğinin habercisidir.