Uzaydan Everest'e: İnsanoğlunun İmkansız Alanlardaki Kültürel İzleri

Hızlı Erişim / İçindekiler

• Mala ve Fırçasız Kazı: Uzay Arkeolojisi Nedir?
• Uluslararası Uzay İstasyonu’nun Gizli Stratigrafisi
• NASA Tasarımları ve Astronotların "Ivır Zıvır Çekmecesi"
• Everest’in Zirvesinde Çöp ve Kültür Haritalaması
• Geleceğin Sınırları: İmkansız Arkeolojinin Yeni Kapsamı

İnsanoğlu, biyolojik sınırlarını zorlayan topraklara ayak basma arzusunu hiçbir zaman kaybetmedi. Klasik dönem araştırmacıları binlerce yıl öncesinin medeniyetlerini toprak altından çıkarırken, çağdaş bilim insanları gözlerini bambaşka bir yöne çeviriyor. Günümüz dünyasında arkeoloji sadece antik kent kalıntılarını ya da paslı kılıçları incelemekle sınırlı kalmıyor; sınırları Dünya atmosferinin ötesine ve yeryüzünün en yüksek zirvelerine kadar uzanıyor. Kaliforniya’daki Chapman Üniversitesi'nden Justin Walsh ve Carleton Üniversitesi'nden Shawn Graham, insanların aslında hiç bulunmaması gereken ekstrem ortamlarda nasıl hayatta kaldıklarını ve buralarda nasıl yeni birer kültür ürettiklerini anlamak adına ezber bozan bir proje yürütüyor.

Mala ve Fırçasız Kazı: Uzay Arkeolojisi Nedir?

Geleneksel kazı alanlarında görmeye alışık olduğumuz toprak yığınları, ince fırçalar ve spatulalar bu yeni disiplinde yerini bambaşka araçlara bırakıyor. Uzay arkeolojisi, deniz seviyesinden en az 100 kilometre yükseklikte başlayan ve insan elinin değdiği tüm dış uzay ortamını kapsayan yeni bir araştırma sahası olarak kabul ediliyor. Justin Walsh, bu yolculuğa 2008 yılında bir öğrencisinin sorduğu basit bir soruyla adım attığını belirtiyor: "Uzaydaki nesneler de kültürel miras mıdır?" Bu sorunun cevabı, insanlığın yörüngede bıraktığı her izin aslında geleceğin antik kalıntısı olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar, milyonlarca dolarlık bütçelerle uzay istasyonuna bizzat gitmek yerine, mevcut verileri ve görselleri birer arkeolojik katman gibi okumanın yöntemlerini geliştiriyor.

Uluslararası Uzay İstasyonu’nun Gizli Stratigrafisi

Peki, bir mekiğe binip yukarı çıkmadan yörüngedeki bir yapının arkeolojisi nasıl yapılır? Ekip, bu noktada NASA'nın kamusal erişime açtığı on binlerce dijital fotoğraftan yararlanıyor. Bu fotoğraflar kronolojik sıraya dizildiğinde, istasyonun iç mekanlarındaki değişim, nesnelerin yer değiştirmesi ve yaşam alanlarının dönüşümü net bir şekilde izlenebiliyor. Tıpkı toprak altındaki farklı çağlara ait katmanları inceleyen bir kazı başkanı gibi, dijital görüntüler üzerinden zaman içindeki kültürel değişimler haritalandırılıyor. Yapılan analizler, uzay ajanslarının resmi anlatılarının arkasındaki insan gerçeğini de ortaya çıkarıyor. Örneğin, 2020 yılına kadar istasyonda bulunan personelin demografik verileri incelendiğinde kadın astronotların oranı yüzde 16 iken, Dünya'ya bakan pencereli kubbe (cupola) fotoğraflarında kadınların görünme oranı yüzde 24'e çıkıyor. Bu durum, yönetimlerin halkla ilişkiler çalışmalarında farkında olmadan estetik kaygılarla hareket ettiğini ve kadınları bilimsel çalışma alanlarından ziyade manzara pencerelerinde fotoğraflamayı seçtiğini kanıtlıyor.

NASA Tasarımları ve Astronotların "Ivır Zıvır Çekmecesi"

Uzay istasyonunun içi, mühendisler ve görev planlayıcıları tarafından milimetrik olarak tasarlanan, son derece sıkı yönetilen bir alan olarak bilinir. Ancak arkeolojik bulgular, astronotların yukarıda kendilerine söylenen kurallara her zaman harfiyen uymadığını gösteriyor. Ekibin yürüttüğü 60 günlük bir fotoğraf deneyinde, istasyondaki "Bakım Çalışma Alanı" adı verilen bölge mercek altına alındı. Normal şartlarda NASA'nın bu istasyon için belirlediği birinci öncelik donanım bakımı, ikinci öncelik ise özel laboratuvar gerektirmeyen bilimsel çalışmalardı. Ancak iki ay boyunca çekilen fotoğraflar incelendiğinde, bu alanın bakım için neredeyse hiç kullanılmadığı anlaşıldı. Burası, arkasındaki yoğun cırt cırtlı (velcro) yapısı sayesinde, astronotların yer bulamadığı irili ufaklı eşyaları tutturduğu, evlerimizdeki o meşhur "ıvır zıvır çekmecesine" dönüşmüştü. Bu durum, insan doğasının en katı kurallarla örülü teknolojik kapsüllerde bile kendi konfor alanını yarattığını ispatlıyor.

Everest’in Zirvesinde Çöp ve Kültür Haritalaması

Uluslararası Uzay İstasyonu'nda geliştirilen bu görsel tabanlı arkeolojik yöntem, şimdi yeryüzünün en ekstrem ve tehlikeli noktalarından birine, Everest Dağı'na uyarlanıyor. "Archaeology Impossible" (İmkansız Arkeoloji) adını taşıyan bu yeni aşama, zirveye tırmanan dağcıların geride bıraktığı nesnelere odaklanıyor. Uzaktan bakıldığında kartpostalları süsleyen o el değmemiş, bembeyaz Everest manzarasının arkasında, aslında yüzlerce turistin sıra beklediği ve tonlarca atık bıraktığı bir insan habitatı yatıyor. Oksijen tüpleri, terk edilmiş çadırlar, insan dışkıları, gıda ambalajları ve ölen dağcıların anısına bırakılan kişisel eşyalar, dağın tepesinde kendine has bir katman oluşturuyor. Araştırmacılar, tırmanıcıların fotoğraflarındaki tesadüfi arka plan detaylarını inceleyerek, dağcıların o zorlu şartlarda nasıl geçici bir toplum ve hiyerarşi kurduklarını anlamayı hedefliyor. Özellikle üzerinde "Everest Base Camp" yazan o meşhur kaya ve çevresindeki nesnelerin yıllar içindeki değişimi, projenin en net odak noktalarından birini oluşturuyor.

Geleceğin Sınırları: İmkansız Arkeolojinin Yeni Kapsamı

Bu yaklaşım, disiplinin gelecekte petrol platformları, nükleer denizaltılar ya da Antarktika araştırma istasyonları gibi insanların gittiği ama bilim insanlarının fiziksel olarak araştırma yapmasının çok zor olduğu alanlara da uygulanabileceğinin sinyalini veriyor. Projenin bir diğer önemli boyutu ise kapsayıcılık üzerine kurulmasıdır. Arkeoloji tarihi boyunca var olan "zorlu arazilere giden güçlü erkek bilim insanı" miti, bu dijital ve uzaktan erişimli yöntemler sayesinde yıkılıyor. Justin Walsh, uzay ya da yüksek irtifa ortamında her insanın bir nevi fiziksel kısıtlılık yaşadığına dikkat çekerek, bu araştırmaların engelli bireylerin de katılımına açılmasını hedefliyor. Yakında başlatılacak bir kitle kaynak (crowdsourcing) projesiyle, daha önce Everest'e tırmanmış kişilerin kişisel fotoğraf arşivleri toplanarak devasa bir kültürel veri tabanı oluşturulacak.

Kaynak: livescience.com Archaeologists study the International Space Station and Everest to figure out 'how humans adapt in this impossible place where we have no business going'

BilimBox Yorumu: Arkeolojiyi sadece toprağı kazıp eski çanak çömlekleri bulma zanaatı olarak gören muhafazakar bilim anlayışı, bu tür projelerle kökten sarsılıyor. İnsanoğlunun adım attığı, biyolojisine tamamen aykırı olan her istisnai coğrafya, aslında kendi sosyolojisini ve nesne kültürünü de beraberinde doğuruyor. İster yörüngede dönen metal bir kutu olsun ister dondurucu soğukta bir dağ zirvesi; insan, gittiği her yere kendi evindeki o kaosu, milliyetçi refleksleri ve aidiyet sembollerini taşıyor. Mühendislerin kusursuz planlar hazırladığı laboratuvar ortamları ile gerçek insan davranışları arasındaki o uçurumu görmek, gelecekteki Mars görevleri ya da uzun süreli uzay kolonileri için hayati dersler içeriyor. Çünkü bir uzay gemisini ne kadar teknolojik yaparsanız yapın, içindeki astronotun psikolojisini ve onun bir nesneyi cırt cırtlı panoya gelişigüzel asma ihtiyacını hesaba katmazsanız, o kusursuz mühendislik projesi insan doğasının karşısında yenik düşmeye mahkum kalacaktır. Bu çalışma, insanı makinenin bir parçası değil, mekanın gerçek dönüştürücüsü olarak kabul etmesi açısından geleceğin tasarım dilini değiştirebilecek güçtedir.