Grip İlaçları HIV Hastalarında Zihinsel Gerilemeyi Durdurabilir

Hızlı Erişim / İçindekiler

• Yaşam Süresi Uzasa da Zihinsel Sağlık Risk Altında
• Glikan Kaybı ve Kronik Enflamasyonun Gizli Bağlantısı
• Siyalidaz İnhibitörleri ve Geleceğin Kişiselleştirilmiş Tedavileri

Gelişen tıp teknolojisi sayesinde kronik bir virüs enfeksiyonu olmaktan çıkıp yönetilebilir bir kronik duruma evrilen HIV, hastaların yaşam süresini uzatsa da yaşlanma sürecine bağlı bazı yan etkileri beraberinde getirmektedir. Virüsü baskılayan ilaçları düzenli kullanan bireylerde bile zamanla ortaya çıkan hafif düzeydeki zihinsel fonksiyon kayıpları, tıp dünyasının çözmeye çalıştığı en büyük bulmacalardan biridir. Northwestern Üniversitesi Feinberg Tıp Fakültesi uzmanları liderliğinde yürütülen yeni bir çalışma, influenza yani grip tedavisinde kullanılan bazı antiviral ilaçların, HIV kaynaklı kronik enflamasyonu ve buna bağlı zihinsel gerilemeyi durdurabileceğini ortaya koydu. Hayvan modelleri ve hasta kan örnekleri üzerinde yürütülen bu erken aşama araştırma, nörobilişsel yaşlanmayı yavaşlatacak yepyeni bir tedavi stratejisinin kapısını aralamaktadır.

Yaşam Süresi Uzasa da Zihinsel Sağlık Risk Altında

Modern antiretroviral tedavi (ART) yöntemleri, virüsün vücutta çoğalmasını engelleyerek hastalığın AIDS evresine geçişini neredeyse tamamen durdurdu. Bu sayede virüsü taşıyan bireyler, enfekte olmamış akranlarıyla neredeyse aynı yaşam beklentisine sahip hale geldi. Nitekim istatistikler, gelişmiş ülkelerdeki HIV pozitif nüfusun yarısından fazlasının 50 yaş ve üzerinde olduğunu gösteriyor. Ancak ömür uzarken, sağlıklı yaş alma süreci (health span) aynı hızda korunamıyor. Günümüzde HIV ile yaşayan bireylerin yaklaşık yüzde 24'ü; dikkat dağınıklığı, odaklanma güçlüğü ve aynı anda birden fazla işi yapma becerisinde azalma gibi bilişsel sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır.

Antiretroviral tedavinin yaygınlaşmasından önce, virüsün beyinde yol açtığı ağır demans tablosuna sıkça rastlanıyordu. Günümüzde bu ağır tablo nadir görülse de, iş hayatını ve günlük aktiviteleri sekteye uğratan daha hafif bilişsel bozukluklar kalıcı bir sorun olmaya devam ediyor. Özellikle enfeksiyon tanısının geç konması veya tedaviye geç başlanması, ilerleyen yaşlarda zihinsel fonksiyonların zarar görme riskini ciddi oranda artırmaktadır. Med dergisinde yayımlanan son makale, virüsün dolaylı yoldan beyne nasıl zarar verdiğini ve bu hasarın bilinen grip ilaçlarıyla nasıl engellenebileceğini moleküler düzeyde açıklıyor. Imperial College London'dan Dr. Alan Winston, mekanizmanın tanımlanmasının yanı sıra hayvan modellerinde müdahale edilebilir bir hedefin gösterilmesini tıp dünyası adına son derece yenilikçi bir adım olarak değerlendirdi.

Glikan Kaybı ve Kronik Enflamasyonun Gizli Bağlantısı

Araştırma ekibi, mekanizmanın kökenini bulmak için son yıllarda tıp literatüründe sıkça adı geçen ve "glikan" olarak bilinen şeker moleküllerini inceleme altına aldı. Vücutta ve özellikle kan dolaşımında yaygın olarak bulunan bu şeker yapıları, protein ve yağlara bağlanarak bağışıklık sisteminin enflamasyon (iltihaplanma) yanıtını dengede tutar. Normal yaşlanma sürecinde, enflamasyonu baskılayan bu glikanların konsantrasyonu erkeklerde kademeli olarak, kadınlarda ise menopoz dönemiyle birlikte ani bir düşüş gösterir. Yapılan analizler, HIV pozitif bireylerde bu yaşlanma belirtisinin ve glikan kaybının çok daha genç yaşlarda tetiklendiğini açığa çıkardı. Virüs, bu koruyucu şekerleri parçalayan enzimleri artırarak vücutta düşük yoğunluklu ama kalıcı, kronik bir enflamasyon süreci başlatmaktadır.

Laboratuvarda 100'den fazla hastadan alınan kan örneklerini inceleyen bilim insanları, bilişsel gerileme yaşayan bireylerin kanında özellikle "siyalik asit" ve "galaktoz" adı verilen iki kritik glikan türünün büyük oranda azaldığını saptadı. İlginç bir şekilde bu kayıp ve zihinsel gerileme arasındaki korelasyon, kadın hastalarda çok daha belirgin çıktı. Östrojen reseptörlerinin ve menopoz döngüsünün bu durum üzerindeki etkisi henüz netleşmemiş olsa da, kadınların tanı alma ve dolayısıyla tedaviye başlama sürelerindeki gecikmelerin de bu tabloda rol oynayabileceği düşünülüyor. Fareler üzerinde yapılan ileri aşama sağlık haberleri ve deneyleri de kan örneklerindeki bu verileri doğruladı; virüsün glikanları eriterek nöronal yapılara zarar verdiği laboratuvar testleriyle de kanıtlandı.

Siyalidaz İnhibitörleri ve Geleceğin Kişiselleştirilmiş Tedavileri

Keşfedilen bu hasar mekanizmasını tersine çevirmek isteyen uzmanlar, eczanelerde halihazırda bulunan ve "siyalidaz inhibitörü" olarak adlandırılan bir ilaç sınıfına yöneldi. İnfluenza virüsünün vücutta yayılmak için siyalik asidi parçalama yöntemini kullandığı bilindiğinden, ünlü grip ilacı Tamiflu gibi bileşikler tam olarak bu enzimleri bloke etmek üzere tasarlanmıştır. Fare modellerinde denenen bu grip ilaçları, siyalik asit seviyelerini korumayı başararak beyindeki enflamasyonu dindirdi ve en önemlisi, deneklerin hafıza testlerindeki performansını belirgin şekilde iyileştirdi. Araştırmacılar, elde edilen sonuçların net bir konsept kanıtı sunduğunu belirtiyor.

Projenin nihai amacı, HIV hastalarına doğrudan grip ilacı reçete etmek değil; glikanların parçalanmasını önleyecek veya eksilen şekerleri doğrudan vücuda ikame edecek yeni nesil spesifik bileşikler geliştirmektir. Gelecekte, hastaların glikan seviyelerinin düzenli taranacağı ve düşük çıkması durumunda hedefe yönelik koruyucu tedavilerin başlanacağı "kişiselleştirilmiş tıp" ekolünün devreye girmesi bekleniyor. Üstelik bu şeker moleküllerinin korunması, yaşlanan HIV hastalarında sık görülen kardiyovasküler hastalıklar gibi diğer kronik komplikasyonları da aynı anda önleyebilir. İlaçların bilişsel bulmacaları çözme gücü, ilerleyen dönemlerde yapılacak geniş kapsamlı klinik insan deneyleriyle tam olarak netleşecek.

Kaynak: livescience.com Flu drugs might fight cognitive decline seen in HIV, early study hints

BilimBox Yorumu: HIV tedavisinde antiretroviral ilaçların başarısı yadsınamaz bir gerçek; ancak hastaları yaşatmak artık tek hedef olmamalı, yaşam kalitesini de aynı oranda korumak zorundayız. Bu araştırma, virüsün bağışıklık sistemini doğrudan çökertemediğinde bile arka planda sinsi ve kronik bir enflamasyon ateşini nasıl harlamaya devam ettiğini gösteriyor. Glikan mekanizmasının deşifre edilmesi, nörolojik yaşlanmanın biyokimyasal haritasını çıkarmak adına muazzam bir adım. Enflamasyonu önleyen şeker moleküllerinin kaybı ile zihinsel performans arasındaki doğrudan bağ, kronik hastalıkların tedavisinde sistemik düşünmenin önemini hatırlatıyor. Bilinen grip ilaçlarının, virüsün bu şeker yiyen enzimlerini durdurabilmesi ise farmakolojide "ilaçların yeniden konumlandırılması" (drug repurposing) stratejisinin ne denli hayat kurtarıcı olabileceğini kanıtlıyor. Kadın hastalarda bu tahribatın daha yüksek çıkması ise klinik çalışmalarda cinsiyet biyolojisinin ayrı birer başlık olarak ele alınması gerektiğinin altını çiziyor. Gelecekte bu yöntem sayesinde sadece HIV hastalarının değil, glikan kaybına bağlı diğer yaşlılık demanslarının da önü kesilebilir.